در این مقاله برگرفته از ویکی شیعه ابعاد این اصل مهم را بررسی می کنیم و تا این آفتی که متاسفانه کم و بیش در جامعه امروزی درگیر آن هستیم و از لحاظ اهمیت نیز حتی نام یکی از سورههای مبارک قرآن نیز می باشد را بررسی کنیم.
کمْفروشی یا تَطفیفْ خیانت به خریدار از طریق کمگذاشتن در پیمانه یا وزن که حرام و از گناهان کبیره است. کمفروشی همچنین به معنای عرضه یا فروش کالاها و خدمات، کمتر از میزان یا معیار مقرر شده، تعریف شده است.
فقهای شیعه براساس ادله اربعه کمفروشی را حرام دانستهاند. هفت آیه در قرآن با عناوین مختلف «تَطفیفْ»، «بَخسْ»، «نَقص» و «إخسار» بر حرمت آن اشاره دارد. روایات فراوانی از امامان معصوم(ع) نیز با عنوان «آداب التجارة» نقل شده که بر حرام بودن کمفروشی دلالت میکنند.
در این که کمفروشی فقط به اجناس پیمانهای و وزنشدنی اختصاص دارد یا شامل همه اجناس و کالاها میشود، اختلاف نظر است. اکثر فقها کمفروشی را علاوه بر کالاهای پیمانهای و وزنشدنی به کالاها و اجناس قابل شمارش و متری نیز تعمیم دادهاند.
برخی با الغای خصوصیت از کمفروشی در اجناس، با گسترش محدوده کمفروشی و مصادیق آن، بر این باورند که هر کسی در حوزه کاری خود کمکاری کند و وظایفش را به طور صحیح انجام ندهد، کمفروشی بر آن صدق میکند.
واژهشناسی
کمْفروشی (تطفیف)، خیانت به خریدار از طریق کمگذاشتن در پیمانه یا وزن است. برخی گفتهاند کمفروشی عملی است که در آن فروشنده جنس و یا کالا را به وزن کمتر از میزان خود به مشتری تحویل میدهد. در قانون نظام صنفی کشور جمهوری اسلامی ایران، کمفروشی به معنای عرضه یا فروش کالاها و خدمات، کمتر از میزان یا معیار مقرر شده، تعریف شده است.
کمفروشی با عناوین «تَطفیف»، «بَخس»، «نقص» و «إخسار» در آیات و روایات و کلام فقها مطرح شده است.
از نظر صاحب جواهر کمفروشی از گناهان کبیره است و در قرآن و روایات برای کمْفروش، وعده عذاب الهی داده شده است.
مطابق ماده ۵۸ قانون نظام صنفی کشور، کمفروشی جرم محسوب شده و قانونگذار مجازاتهایی از قبیل: جبران خسارت به مشتری، جریمه نقدی، تعلیق پروانه کسب و بستن و پلمب محل کسب، در نظر گرفته است.
حرمت
- کمفروشی حرام است. شیخ انصاری در کتاب المکاسب، کمفروشی را ذیل عنوان «اموری که ذاتا حراماند و به همین خاطر اکتساب با آنها نیز حرام میباشد.» مطرح کرده است. آیت الله سبحانی حرمت آن را از ضروریات فقه دانسته است.
- فقها برای اثبات حرمت کمفروشی به ادله اربعه؛ یعنی قرآن، روایات، اجماع و عقل تمسک کردهاند:
آیات
هفت آیه در قرآن با عناوین مختلف «تَطفیف»، «بَخْس»، «نقص» و «اِخسار» بر حرمت کمفروشی دلالت کرده و از انجام آن نهی کردهاند. برخی از این آیات عبارتند از:
- سوره مطففین با آیه «وَیلٌ لِّلْمُطَفِّفِینَ؛ وای بر کمفروشان.» آغاز شده و در دو آیه بعد به بیان اوصاف کمفروشان پرداخته است «آنان که چون از مردم کالایی را با پیمانه و وزن میستانند، تمام و کامل میستانند-و چون برای آنان پیمانه و وزن کنند، کم میدهند.» «وَیْل» برای وعید و تهدید وضع شده و برای کسی که در هلاکت و عذاب واقع شده است، بکار میرود. برخی نیز گفتهاند: «ویل» نام مکانی در دوزخ است. «مُطَفِّف» (کمفروش) از ماده «تطفیف» و در اصطلاح بهمعنای کمکردن پیمانه و کمکشیدن است.
- «أَوْفُواْ الْمِکیالَ وَالْمِیزَانَ بِالْقِسْطِ وَلاَ تَبْخَسُواْ النَّاسَ أَشْیاءهُمْ..؛ پیمانه و ترازو را تمام و کامل بدهید و از اجناس و اموال و حقوق مردم مکاهید. «بخسْ» هم معنای «تطفیف» و به معنای کم گذاشتن و کاستن حق دیگری از روی ظلم است.
- «وَلاَ تَنقُصُواْ الْمِکیالَ وَالْمِیزَانَ..؛ از پیمانه و ترازو مکاهید.»
- «أَوْفُوا الْکَیلَ وَ لٰا تَکُونُوا مِنَ الْمُخْسِرِینَ؛ پیمانه را کامل بدهید و از کمفروشان نباشید.»
روایات
روایات مربوط به حرمت کمفروشی-با روایات دیگری که درباره تجارت و کسب وارد شده-ذیل عنوان «آداب التجارة» در منابع روایی تدوین شده است. برخی از این روایات عبارتند از:
- کلینی در کتاب الکافی روایتی از اصبغ بن نباته از امام علی(ع) نقل کرده که سه مرتبه بالای منبر خطاب به اهل بازار گفت: «یا مَعْشَرَ التُّجَّارِ، الْفِقْهَ ثُمَّ الْمَتْجَرَ …ای گروه تجار اول فقه بیاموزید و سپس تجارت کنید… وسپش افزود: التَّاجِرُ فَاجِرٌ، وَالْفَاجِرُ فِی النَّارِ، إِلاَّ مَنْ أَخَذَ الْحَقَّ، وَأَعْطَی الْحَقَّ؛تاجر فاجر است و فاجر در آتش جهنم است مگر آنها که به مقدار حق خویش از مردم بگیرند و حق مردم را بپردازند.»
- شیخ صدوق در کتاب عیون اخبار الرضا(ع) روایتی نقل میکند که در آن، امام رضا(ع) کمگذاشتن و کاستن از پیمانه و ترازو را از گناهان کبیره برشمرده است.
- شیخ صدوق در کتاب ثواب الاعمال و عقاب الاعمال روایتی از امام باقر(ع) نقل کرده است که «پیامبر(ص) فرمود:…در هیچ قومی فحشا به صورت آشکار و علنی انجام نگرفت، مگر این که طاعون و دردهایی که در پیشینیان نبوده است، بین آنان شایع میشود، در پیمانه و وزن کم فروشی نمیکنند، مگر این که به قحطی، سختی مخارج و ستمِ سلطان دچار میشوند…»
اجماع
بنا به گفته آیت الله خویی، قاطبه مسلمین، کمفروشی را حرام دانستهاند. علامه حلی در تذکره الفقها برای حرمت کمفروشی ادعای اجماع کرده است. صاحب مفتاح الکرامه نیز اجماع فقها را یکی از ادله حرمت کمفروشی دانسته است.
آیت الله میرزا جواد تبریزی اجماع ادعا شده در این مساله را اجماع مدرکی دانسته و آن را فاقد اعتبار میداند. از نظر او حرمت کمفروشی با تمسک به آیات، روایات و عقل، اثبات میشود.
عقل
دلیل عقلی برای اثبات حرام بودن کمفروشی به این صورت است که کمفروشی ظلم است و ظلم از نظر عقل قبیح بوده در نتیجه کمفروشی قبیح میباشد.
بنا به گفته آیت الله خویی عقل به نحو مستقل بر حرمت کمفروشی حکم میکند. سید تقی طباطبایی قمی عقل را ناتوان از اثبات احکام شرعی دانسته و بر این باور است که احکام شرعی تابع ملاکاتی است که فقط شارع به آنها علم دارد. از نظر او حرمت کمفروشی فقط با تمسک به آیات و روایات ثابت میشود.
مصادیق کمفروشی
- بنا به گفته شیخ انصاری، حکم کمفروشی به کالاها و اجناسی که با پیمانه و وزن معامله میشوند، اختصاص ندارد؛ بلکه شامل کالاهای قابل شمارش (معدود) و متری (مذروع) نیز میشود. آیت الله خویی معتقد است که «تطفیف» (کمفروشی) بر هر نوع کاستن و کمگذاشتن حقوق و اموال دیگران از روی خیانت و ظلم اطلاق میشود و این که در آیات و روایات «پیمانه» و «میزان» بکار رفته است از باب غلبه است و به این معنا نیست که فقط به کالاهایی که با پیمانه و وزن معامله میشوند، اختصاص دارد.
- برخی از فقها و محققین، با استفاده از الغای خصوصیت، حکم حرمت را به تمام موارد و مصادیقی که شخص، کار یا جنس یا وقت را ناتمام کند و از آن بکاهد، تعمیم دادهاند.[۳۵] طبق دیدگاه آیتالله مکارم شیرازی هرچند آیات مورد بحث در مورد کمفروشی در تجارت و مسائل مالی سخن میگوید؛ ولی این گناه بزرگ، اختصاص به مسائل اقتصادی ندارد؛ بلکه هرکس مسئولیتی داشته باشد و در حوزه مسئولیت خود کم کاری کند، شامل او نیز میشود و براین اساس موارد زیر به عنوان نمونه، مشمول حکم کمفروشان است:
- اگر معلّمی بهاندازه کافی مطالعه نکند، یا دیر سر کلاس حاضر شود و زودتر از موعدِ مقرّر کلاس را ترک کند.
- اگر کارمندی به جای پرداختن به کارهای اداری به کارهای شخصی خود بپردازد یا اوقات خود را به پر کردن جدول و سایر کارهای تفریحی بگذراند، یا برخورد مناسبی با ارباب رجوع نداشته باشد و بیجهت انجام کار آنها را به تأخیر بیندازد.
- اگر قاضی، پرونده متهم را به مقدار کافی مطالعه نکند و حکم دهد.
- اگر خطیب و سخنران بدون مطالعه منبر رود یا به مقدار لازم مطالعه نکند.
- برخی از محققان بر این نظرند که احکام کمفروشی در کالاها و خدمات مجازی و الکترونیکی نیز جریان دارد مانند سرعت یا مقدار حجم اینترنتی که از سوی برخی شرکتها ارائه میگردد و به جای اینترنت پرسرعت، اینترنت کمسرعت یا کمحجم، تحویل مشتری داده میشود؛ بدون این که تفاوت قیمت در نظر گرفته و مابقی پول اخذشده به مشتری بازگردانده شود.
- عرضه و فروش کالاهای بستهبندی شده که مقدار محتوای مظروف، کمتر از مقدار متعارف یا کمتر از مقداری است که روی ظرف و جلد نوشته شده است، از مصادیق کمفروشی در نظر گرفته شده است.
کتاب شناسی
- کم فروشی از نگاه قرآن و حدیث، نوشته اکبر نصرتی جلیسه، فیض الله اکبری دستک، نشر تکا، تهران ۱۳۹۵ش.
- بررسی تطبیقی احکام کم فروشی و گرانفروشی، نوشته امیر شمس، نشر پرناک، تهران ۱۳۹۶ش.
- کم فروش طعمه آتش پر فروش، نوشته سید محمد ضیاء آبادی، نشر موسسه بنیاد خیریه الزهرا (س) تهران.۱۳۹۰ش.
- بررسی فقهی احکام رشوه، غش و کم فروشی، نوشته سید محمدرضا مدرسی یزدی، نشر پرتو ثقلین، ۱۳۹۰ش